Elke laatste zaterdagochtend van de maand is het stil in de straten van Rwanda. Winkels zijn dicht, het openbaar vervoer ligt stil en er zijn geen sportwedstrijden of andere evenementen. Rwandezen doen dan umuganda, gemeenschapswerk. Gezamenlijk vegen ze de straten schoon, herstellen wegen en afwatering, bouwen scholen of planten bomen. Ook ik, niet bepaald een bouwvakker, sta iedere maand weer klaar met mijn schep.

Bijna 25 jaar geleden werd Rwanda verwoest door een gruwelijke genocide. In honderd dagen tijd werden een miljoen Tutsi’s en gematigde Hutu’s afgeslacht door hun Hutu landgenoten. Het sociale weefsel van deze maatschappij werd daarmee in een klap vernietigd.  Sindsdien staat zo’n beetje alles in Rwanda in het teken van traumaverwerking, verzoening, en wederopbouw. Umuganda is een creatieve oplossing van de overheid om de infrastructuur én de nationale eenheid van het land te herstellen. Zo werd een oud Rwandees gebruik, waarbij dorpelingen bij elkaar komen om oplossingen te vinden voor allerlei problemen, in een nieuw jasje gestoken. Het idee is dat met een verplichte community service, buurtgenoten elkaar ontmoeten, elkaar weer leren vertrouwen en samen zorgen voor een leefbare en schone wijk.

Umuganda is verplicht voor alle gezonde Rwandezen tussen 18 en 65. Expats en toeristen zijn vrijgesteld van werk, evenals mensen die op zaterdag moeten werken, zoals security guards.  Adventisten, die op zaterdag naar de kerk gaan, mogen hun umuganda op zondag doen.

IMG_2138

Niet meer naar de gym

Mijn echtgenoot werkt bij een telecombedrijf dat opereert als een hechte familie en umuganda is een belangrijk onderdeel van de bedrijfscultuur. Een speciale werkgroep binnen het bedrijf stemt de werkzaamheden af met lokale overheden en stuurt de lijst rond met namen van de collega’s die aan de beurt zijn. De rest doet umugandain zijn eigen wijk.  Hoewel we als expats niet verplicht zijn, gaan we vanaf het begin al mee. Zo laten we zien dat we het bedrijf en het land steunen. Ik heb er eerlijk gezegd, als op zaterdagochtend de wekker gaat, niet altijd zin in, maar men is oprecht blij als je meegaat en eigenlijk is het best een leuk schoolreisje. Ik kan het elke toerist en expat aanraden om in elk geval één keer mee te doen.  Pluspunt: je hoeft die week niet meer naar de gym.

Op umuganda-zaterdag, bij het krieken van de dag, vertrekt het konvooi met medewerkers, bepakt met schoppen, schoffels en spades, van Kigali naar de afgesproken locatie. Dat is soms in de stad en soms in een verre uithoek van het land. De groep werkt nooit apart maar sluit zich aan bij een lokale umuganda.

IMG_4317

Umuganda is serieus. Het is hard werken. Ik draag handschoenen, bergschoenen, een regenjack, een petje en neem voldoende zonnebrandcrème en water mee. In de afgelopen jaren heb ik heel wat mangobomen geplant, greppels afgegraven, en pollen weggehakt tot het eelt op mijn handen stond. Soms staan we hoog in de bergen, in het regenachtige vulkanische gebied waar de berggorilla’s leven, dan weer werken we in het kurkdroge, straatarme oosten van het land. De sfeer is hartelijk. Er wordt veel gezongen, gepraat en gedanst en lokale politici, politiemensen en militairen werken schouder aan schouder met de bevolking. Vrouwen werken net zo hard als mannen, soms met baby’s gebonden op hun rug. Het is vaak wel meteen duidelijk wie de echte bouwvakkers zijn.  Die doen 80% van het zware werk, maar de dorpelingen helpen elkaar en je kunt uitrusten wanneer je wil. Er was wel eens een dag dat ik me afvroeg wat het nut was van al die weggehakte graspollen. Toen keek ik na enkele uren achter me en zag tot mijn verbazing dat er een volledige weg door de bushwas gebikt, van het oude dorp naar de nieuwe model-village. De kracht van umugandazit in de grote aantallen mensen die allemaal een klein stukje werk doen.

2018-08-25 10.51.34

Didactische speeches

Rwanda heeft een sterk georganiseerde top-downoverheidsstructuur: van land, provincies, districten, dorpen, cellen tot aan wijken van ongeveer tien huizen, de umudugudu.  De infrastructurele projecten die tijdens umugandaworden gedaan, worden via dit stelsel bepaald. Ik heb ook een paar keer meegemaakt dat er op het laatste moment home umugandawerd aangekondigd. Dan mag iedereen thuisblijven en daar schoonmaken (of uitslapen).

Het werk duurt ongeveer drie uur en wordt gevolgd door een, eveneens verplichte, buurtbijeenkomst. De dorpelingen zitten op de grond rondom een plein of open plek en luisteren enigszins gelaten naar lange speeches van lokale hoogwaardigheidsbekleders. De burgemeester praat, en de onderburgemeester, de lokale politiechef, en de hoogst aanwezige militair en de wijkchef. Ze praten graag en lang. De onderwerpen van de speeches hebben een hoog didactisch karakter, bijvoorbeeld over family-planning, gezond eten, hygiëne, veiligheid of het belang van meisjesonderwijs. Bij de grotere bijeenkomsten, of als er VIP’s aanwezig zijn zoals ministers en soms zelfs de president, is er veel pers aanwezig en alle foto’s en filmpjes gaan diezelfde ochtend nog op sociale media.

844b0310-2e44-42b0-8416-2ffaceac23ed 2

Geen zwerfvuil of plastic zakken

Het verplichte karakter van umugandavoelt soms wat ongemakkelijk als Nederlander. De lokale umuduguduhoudt netjes bij wie er maandelijks deelneemt en wie niet. Als iemand te veel sessies mist kan dat leiden tot een flinke boete en in sommige gevallen arrestatie.De politie controleert streng op iedereen die reist tijdens umuganda.Maar ja, zonder die verplichting was er geen umuganda, zelfs niet in Rwanda.  En zonder umugandawas Rwanda nu niet het schoonste land van Afrika geweest. Zwerfvuil en plastic zakken zijn verboden en dankzij umugandawordt het land zonder extra financiële middelen netjes en werkend gehouden.

IMG_0503 2

Natuurlijk zullen Rwandezen er, net als ik, niet altijd zin in hebben, maar umugandais een vrolijke ochtend die je samen met je buren doorbrengt, geen slavenarbeid. Het hoort inmiddels echt bij dit land en omringende landen, zoals Zambia en Uganda, kijken soms met jaloerse blikken naar Rwanda, dat kleine land met haar burgerparticipatie en schone straten. Dat zouden ze eigenlijk allemaal wel willen.

Gepubliceerd in  De Wereldwijven op 21 November 2018

WW-hoofdlogo-website